Persbericht

Splitsen kost geld...

Tom Smeets, Adviseur Kenniscentrum BECI

 

De splitsing van België. Onafhankelijkheid van Vlaanderen. Het is niet uit het nieuws te branden. Het debat is uitgemond in een nationaal welles-nietes spelletje met België als inzet. Het lijkt wel alsof dit het centrale punt is op de agenda van de onderhandelaars. Niets is echter minder waar: aan de onderhandelingstafel spreekt nog altijd niemand over een splitsing van België, ook al blinkt de Belgische dimensie uit door haar afwezigheid en drijven de geesten steeds verder uit elkaar.

Het sleutelbegrip is institutionele efficiëntie. De overkill aan beleidsniveaus en regelgevingen in België zorgt inderdaad voor veel dure ballast. Institutionele hervormingen lijken dan ook onafwendbaar en noodzakelijk. Eén gesprekpartner ziet dit opgelost met in de eerste plaats meer autonomie: homogene bevoegdheidspakketten moeten de regio's in staat stellen het surplus aan middelen dat ze creëren zelf te besteden.

Dit is echter minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Elke claim voor meer autonomie wordt meestal meteen afgeblokt door de andere, vanuit de onrust dat meer autonomie kan leiden tot onevenwichten en het lot van de Belgische staat enkel maar sneller bezegelen. In de huidige conflictsfeer, nog aangewakkerd door de B-H-V discussie, lijkt het steeds moeilijker om overeenstemming te vinden.

Het is onrustwekkend hoe de publieke opinie wordt bespeeld met splitsingsscenario's en clichés (willen de Vlamingen België nog wel? willen de Walen wel een efficiënt overheidsbeleid?). Dat creëert een sfeer van misplaatste onrust en tegenstelling, en verdringt essentiële zaken als vergrijzing, groei, werkgelegenheid en gezondheidszorg, naar de achtergrond.

De rug toekeren naar de huidige Belgische federatie betekent in feite het verkwanselen van zeer belangrijke economische, internationale en sociale troeven. Het loont de moeite om eens te kijken naar wat dit allemaal zou betekenen. Het is evident dat de kosten van het behoud van België veel lager uitvallen dan de kost van elk splitsingsscenario.

Bovendien kan men de vraag stellen : is een splitsing wel voor morgen? Nergens beter dan in Brussel weten we dat we op elkaar zijn aangewezen.

 

De kost van België

Het herverdelen van de bevoegdheden heeft geleid tot het versterken van de eigen identiteit. Dit verhoogde de coherentie en basisconsensus binnen elke groep maar zorgde tegelijk voor een groeiende dispariteit tussen de verschillende deelstaten. Een grotere interne efficiëntie lijkt inderdaad mogelijk indien de regionale bevoegdheden homogener zijn. De eerdere fasen in de regionalisering zijn economisch verwerkt. Dit maakt dat de kost van een splitsing eerder beperkt zou zijn en men nog enkel tot een akkoord over de nog resterende federale bevoegdheden moet komen.

In België moet er samengewerkt worden tussen gebieden met verschillende visies en verschillende geo-economische realiteiten. En dat heeft gevolgen voor het dagelijkse leven, zeker als men niet meer weet wat er zich aan de andere kant van de taalgrens afspeelt. Het Belgisch model vraagt inspanningen en openheid van geest van beide kanten: dit kost tijd en efficiëntie. Ook riskeren er onevenwichten en concurrentie te ontstaan die de federatie dan weer moet zien weg te werken.

 

De kost van Niet-België: Illusies doorprikken

De kost van niet-België zit in de nieuw op te richten instellingen, en in de overgangskosten om van de huidige federale naar een nieuwe institutionele context te gaan. Ook het verlies aan internationaal gewicht van de nieuwe entiteiten is reëel en wordt vaak onderschat. Die overgang is geen kleine simpele operatie maar een enorme onderneming met vele schaduwzones en twistappels. Het echte kostenplaatje wordt pas achteraf duidelijk. Iemand gaat de kosten van de splitsing moeten dragen en die iemand zal misschien niet de belastingbetaler zijn, maar zeker de onderneming. Meteen kunnen we hier al een aantal illusies doorprikken.

Illusie 1: Iedereen zal erbij winnen.
Als bijvoorbeeld de groei met 1,5% daalt omwille van de herorganisatie, dan betekent dit de zwaarste klap op de economie sinds 30 jaar. Dit dreigt een neerwaartse spiraal te veroorzaken waarvan niemand weet wat de gevolgen zijn. Iedereen gaat Brussel aan zijn kant willen: wie Brussel niet krijgt zal slecht af zijn.

Illusie 2: De operatie, met een beetje goede wil, gaat verlopen zonder problemen, kijk naar Tjechoslowakije.
De boedelscheiding zou wel eens pijnlijk kunnen worden, met aartsmoeilijke onderhandelingen over zaken als het innen van belastingen, de sociale zekerheid, het verdelen van de staatsschuld en het Brussels patrimonium. Ook hier situeert de onmogelijkheid van een probleemloze splitsing zich in de positie van de hoofdstad.

Illusie 3: Als je grenzen trekt waardoor iedereen op zijn eigen terrein zit, schep je meer klaarheid in de relaties. Een confederatie faciliteert dit.
Als je grenzen trekt midden in een druk stadsgewest, moet je onmiddellijk beginnen met bruggen bouwen. Dit vergt inspanningen. De huidige koers stelt voor om steeds minder rekening te houden met de andere delen, met als gevolg dat de sterk verweven realiteit van België steeds meer breuklijnen vertoont. Het eerste wat de drie nieuwe staten zullen moeten doen is het maken van een batterij internationale afspraken. Allicht zullen die nog moeilijker tot stand komen dan de huidige regeringsformatie.
De bevolking, taal en kapitaal houden zich niet aan grenzen. De gevolgen hiervan zijn onduidelijk.

 

Om te kunnen splitsen moeten volgende ingewikkelde knopen ontward worden:

  • Het statuut van Brussel.
  • De Publieke Staatsschuld en de verdeelsleutel.
  • De Sociale Zekerheid en de transfers (gezondheidszorg en pensioenlasten).
  • Justitie: Grondwettelijk Hof, Hof van Cassatie en Raad van State.
  • Politiediensten, landsverdediging, materieel en personeel.
  • Diplomatiek personeel en patrimonium.
  • Ontwikkelingssamenwerking.
  • De internationale rol (Benelux, OESO, EU, enz...).
  • Financiën, de fiscale administratie, directe belastingen, BTW, douane,...
  • Parastatalen, regieën, de commerciële openbare ondernemingen (de Post, RSZ, NMBS, Nationale Bank,... ),...
  • Patrimonium in Brussel.
  • De federale staatsadministratie.
  • ...
  • De mogelijke splitsingsscenario's zijn allen onzeker, risicovol, zéér duur en moeilijk te organiseren. Men zal zéér voorzichtig te werk moeten gaan. Zonder grote compromissen en evenveel toegevingen zal het niet lukken.

    Het internationaal gewicht zal alleen maar verzwakken. België als geheel legt veel meer gewicht in de schaal dan 3 afzonderlijke staten. Europa zit ook niet te wachten op een afsplitsing: anderen zouden er een voorbeeld aan kunnen nemen. België was altijd een voorbeeld voor Europa en bouwde heel wat creatieve expertise op in verband met het samenleven van burgers die niet dezelfde taal spreken of dezelfde visie hebben op socio-economische ontwikkelingen. Het zo vaak verguisde compromis is in feite het resultaat van twee gemeenschappen die een overeenkomst sluiten met een win-win-situatie als doel.

     

    Autonomie en subsidiariteit

    In Europa is het heel gewoon om solidariteit en bevoegdheden te delen, volgens het subsidiariteitsprincipe, waarop Europa is gebaseerd en waarbij bevoegdheden naar het laagst mogelijke niveau gedecentraliseerd worden - tenzij centralisatie op een hoger niveau voordelen biedt. Dit is ook de basis van de Belgische staatsstructuur: een nationale Belgische dimensie heeft maar zin als het baten oplevert die de regio's niet kunnen voorzien. Gewesten moeten autonoom kunnen optreden in de beleidsdomeinen waarvoor ze bevoegd zijn. Dit zijn die domeinen waarvoor het geen meerwaarde is om het op federaal niveau te blijven organiseren. En het is juist om de inhoud van dat begrip meerwaarde te doen.

    Niet iedereen is ervan overtuigd dat het federale niveau die meerwaarde nog biedt terwijl het net zomin vanzelfsprekend is om te denken dat als we meer zelf doen, we daarmee alles wel eens even beter gaan maken.

    Economische processen en problemen zijn grensoverschrijdend, zeker in de sterk verweven Belgische markt. Indien drie entiteiten verschillende visies ontwikkelen op fiscaliteit, arbeidsmarkt, loonpolitiek en sociale zekerheid stelt dit de Belgische ondernemingen bloot aan een wirwar van regels en rechtsonzekerheid. Het bedrijfsleven is niet gediend met voorkeursbehandelingen en veelvoudige reglementeringen. Gecentraliseerde competenties zijn een oplossing voor dergelijke problemen: elke discriminatie tussen de gewesten wordt vermeden terwijl er tegelijk toch rekening gehouden wordt met ieders voorkeuren.

    Een nationale dimensie bestendigen en zorgen voor uniforme bevoegdheden en regelgevingen lijkt dan ook het meest aangewezen. De interdependentie, de nabijheid van sterke markten, technologische knowhow en hooggeschoolde meertalige werknemers liggen aan de basis van het Belgisch succes.

    Er is een arena in België waar, naast Vlamingen en Walen ook mensen van de meest uiteenlopende origines elkaar nog ontmoeten, van gedachten wisselen en debatteren. Maar dit is helaas één van de meest verwaarloosde arena's van het land: Brussel.

     

    Brussel

    Iedereen lijkt het erover eens dat het land niet simpelweg gesplitst kan worden omwille van het bestaan van Brussel. Voorstanders van splitsing vegen dit snel onder de mat want ze kunnen er niet mee overweg: Brussel is te belangrijk voor Vlaanderen en wie beweert dat Vlaanderen beter af is zonder Brussel heeft het bij het verkeerde eind. Ook wordt gemakkelijkheidshalve vergeten dat Brussel niet alleen Vlaamse en Franstalige stedelingen huisvest. Ook hier groeide steeds meer coherentie, maar dan binnen een zeer heterogene inwonersgemeenschap. Een coherentie die wil uitgaan van haar eigen diversiteit, naar analogie met Europa, waarvan zij de hoofdstad is.

    Het besef groeit dat Brussel in het slechtste geval een slachtoffer wordt van de huwelijkscrisis en van onrealistische verdeelsleutels.

    Brussel heeft niet veel opties: zich laten inlijven bij één van de twee Gewesten zal niet lukken. Het Brussels Gewest uitbreiden en haar economisch hinterland opnemen stuit ook op begrijpelijk verzet. Er een Europees District van maken à la Washington is niet realistisch daar Europa hier niet van moet weten en de Brusselaars hun zelfbeschikkingsrecht helemaal zouden verliezen. In één klap wordt Brussel ontzegd van diezelfde autonomie die de anderen willen bereiken. Het enig leefbare splitsingsscenario voor Brussel is een zoveelste vrijzone worden. Niemand zit daarop te wachten. Een breuk van Brussel met zijn hinterland zal een aderlating zijn voor iedereen. Door de concurrentie met een onafhankelijk Brussel aan te gaan - economisch of fiscaal - zou Vlaanderen wel eens van een kale kermis kunnen thuiskomen.

    De enige optie is meer samenwerking tussen Brussel en de Gewesten. Brussel is vragende partij. Men moet het wel eerst eens worden over wat Brussel werkelijk betekent: een unieke opportuniteit voor het hele land. Men moet stoppen met haar potentieel te verwaarlozen en het Gewest in staat stellen om haar etiket als stad van de toekomst waar te maken. Meer samenwerking met Brussel betekent een meerwaarde voor elk Gewest.

    Elke staatshervorming moet als prioriteit meer institutionele efficiëntie vooropstellen. Brussel is de economische motor van heel het land. Het gebrek aan organisatorische efficiëntie is niet alleen een gevolg van de organisatie in 19 gemeenten maar ook van het dubbele Gemeenschapsbeheer van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Gemeentelijke, Gewestelijke en Gemeenschapsinstellingen zorgen voor een onontwarbaar kluwen, waar de internationale functie van de stad niet mee gediend is. De huidige financiering moet daarbij herzien worden. Bij gebrek aan middelen slaagt de stad er niet in om een beleid te voeren dat in lijn is met haar rol voor de andere gewesten.

    Brussel heeft geen nood aan een nieuw statuut op basis van de gemeenschappen, omdat zij nu eenmaal niet over de tools, de ervaring of zelfs de ambitie beschikken om de grootstedelijke problematiek in al zijn aspecten zelf te beheren.

     

    Tenslotte

    Als er een staatshervorming komt is het meest logische en voor iedereen meest renderende uitgangspunt een hervorming waarbij de ontwikkeling van Brussel centraal wordt gesteld.

    Hoe langer oplossingen uitblijven, hoe luider de roep klinkt om dan maar de boeken toe te doen. De polarisering in de zaak rond Brussel-Halle-Vilvoorde is een voorbeeld van hoe sterk symbolen zijn en hoe moeilijk het is geworden om samen te werken en naar elkaar te luisteren.

    Splitsingsscenario's leiden de aandacht af van waar het werkelijk om draait: een optimalisatie van de Belgische federale staat. Het doel moet zijn om de huidige instellingen en bevoegdheidsverdelingen te perfectioneren. Daarbij mogen moeilijke vragen over het overhevelen van bevoegdheden, de tweetaligheid, de grenzen van Brussel of het herfederaliseren van bepaalde materies niet uit de weg gegaan worden. Dit lijkt de enige manier om een staat te bekomen waar iedereen wel bij vaart.

     

    Brussels Enterprises Commerce and Industry