Wij zijn een land van sociaal overleg. Dat is ingebed in alle geledingen van onze economie en onze sociale zekerheid. Toch is België Europees kampioen in het aantal stakingsdagen. Is dit het einde van dit model of een kans op vernieuwing?
Het sociaal overleg staat meer bekend om zijn stakingen dan om zijn successen. De vakbonden hebben op 12 mei jongstleden een nationale betoging georganiseerd. BPost komt uit een lange stakingsperiode. De NMBS kende in 2025 een groot aantal stakingsdagen. De regering verwerpt het voorstel van de sociale partners (Groep van 10) betreffende de Centenindex. Het sociaal overleg heeft de laatste jaren geen goede pers. Het lijkt meer een machine die conflicten, zelfs stakingen en vooral meningsverschillen voortbrengt. De acties in de privésector krijgen minder media-aandacht, maar zijn niet minder reëel. Eén feit blijft: volgens de studie van het Duitse instituut WSI is België EU-kampioen op het gebied van stakingsdagen.
Waarom is België Europees kampioen in het aantal stakingsdagen?
De oorzaken van dit fenomeen zijn talrijk en zowel maatschappelijk als specifiek voor de arbeidswereld. Sociale media hebben het individualisme naar een ongekend niveau getild; algoritmen voeden het idee dat anderen net zo denken als wij, wat niet uitnodigt om te luisteren en nog minder om andere meningen te begrijpen. Het politieke debat raakt steeds meer gepolariseerd. De lijst is nog veel langer.
Ons model van sociaal overleg werd in 1944 herzien en heeft jaren van economische ontwikkeling met succes gedragen. Sinds het midden van de jaren negentig heeft het echter moeite. De hervorming van de wet op de loonnorm in 2017 heeft de machine vastgelopen.
De huidige dynamiek draait uitsluitend om machtsverhoudingen: “als mijn positie dominant is, dwing ik de andere partij tot concessies”. Dit zit diep verankerd in het DNA van onze opvatting over sociaal overleg, op alle niveaus.
Elke crisissituatie vraagt om een grondige evaluatie…
Tenzij men cynisch is, is het moeilijk om blij te zijn met deze moeilijkheden. Voor degenen die ervan uitgaan dat de politieke democratie (de politieke burger stemt bij verkiezingen) versterkt moet worden door de sociale democratie (de werkende burger wordt geraadpleegd), dringt een evaluatie zich op.
Toch weten waarnemers en actoren van het sociaal overleg dat het ontbreken van raadpleging of zelfs betrokkenheid vóór de besluitvorming vaak tot complexe uitvoeringsproblemen leidt. De tijd die niet wordt genomen vóór de beslissing, kost al snel het dubbele aan tijd die vervolgens verloren gaat aan weerstand tegen verandering.
Het wordt dus dringend noodzakelijk om ons systeem van sociaal overleg te evalueren, zonder taboes, ver weg van de camera's, en ons te laten inspireren door beproefde methoden, zoals bij het sociaal pact van 1944, en na te gaan hoe dit systeem nieuw leven kan worden ingeblazen.
…om robuuste en duurzame hervormingen door te voeren
Ons systeem van sociaal overleg ontkomt niet aan een alomvattende, taboeloze evaluatie en waarschijnlijk ook niet aan een grondige hervorming. Het is aan de regering en de sociale partners om hiermee te beginnen.
Te ambitieuze projecten brengen echter het risico met zich mee dat de berg een muis baart. Het beleid van kleine stapjes is weliswaar traag, maar heeft het voordeel dat nieuwe richtingen via experimenten kunnen worden getest, innovatieve richtingen die de weg vrijmaken voor ambitieuze projecten door de belanghebbenden gerust te stellen, en als ze mislukken, verliest niemand gezichtsverlies.
Dit zou kunnen beginnen met het bevorderen van beredeneerde (of integratieve) onderhandelingen als alternatief voor de traditionele onderhandelingen vanuit een vaststaand standpunt.
Integratieve overlegtechnieken verhogen de doeltreffendheid van de dialoog door afstand te creëren ten opzichte van dogmatische standpunten, ze bevorderen samenwerking ten koste van confrontatie en maken het door hun methodologie mogelijk om het tempo van de dialoog aan te passen aan de tijdsbeperkingen van de belanghebbenden.
Een recent colloquium over innovatie in de sociale dialoog lijkt te bevestigen dat de actoren van het overleg deze nieuwe aanpak breed omarmen. Deze aanpak zal centraal staan in een universitaire opleiding die dit najaar van start gaat aan de UCLouvain.
Bauduin Auquier - Partner YEON, Gastdocent UCLouvain
Sociaal overleg: steriele of vruchtbare onderhandelingen? Beci en Yeon nodigen jullie uit voor een werklunch om hierover te praten! Schrijf je nu in!